فرهنگ ایران باستان
نویسنده: داریوش کیانی - ۱۳۸۳/۱/۱۸

«بَذ» یا «بذان» (احتمالاً دو مکان) عنوان منطقه‌ای کوهستانی (کوره) در آذربایجان و مرکز "خرمیان/ خرم‌دینان" بوده است (ابن‌ندیم، ویراسته‌ی تجدد، ص 07-406). در این ناحیه، قلعه‌ی "بذ" واقع بود که در طی شورش بابک خرمی علیه خلافت عباسی (837م./222ق. - 816م./ 201ق.) به اقامتگاه و مرکز فرمان‌دهی وی مبدل گردید. «بذ» مابین آذربایجان و اران، در نزدیکی رود ارس (مسعودی، مروج الذهب، ج2، ص75؛ ج6، ص187؛ ج7، ص63-62، 24-123؛ ابودلف، ص6؛ یعقوبی، ج1، ص529)، در یک فرسنگی اردبیل قرار داشت (ابن‌خردادبه، ص121). از آب و هوای ابری و مه‌گرفته‌ی آن، «ابودلف» (الرسائل الثانیه، ترجمه‌ی س. ا. طباطبایی، 1354، ص47-46) و «یعقوبی» (بلدان، ج1، ص30- 528) یاد کرده‌اند.
آثار و بقایای «بذ»، که معمولاً با عنوان «قلعه‌ی جمهور» شناخته می‌شود (احتمالاً براساس کوه‌های مجاور موسوم به جمهور چنین نامیده شده)، برپایه‌ی گزارش هیأت باستان‌شناسی (تابستان 1345/1966) در پنجاه کیلومتری شهر «اهر» بر شاخه‌ی غربی رود قره‌سو و سه کیلومتری جنوب غربی شهر «کلیبر» قرار دارد. ساختمان‌های بازمانده مرکب است از دژ و کاخی بر بالای کوه، با ارتفاع 2300 تا 2600 متر بالاتر از سطح دریا و احاطه شده با دره‌هایی با ژرفای 400 تا 600 متر. تنها یک راه‌گذر تنگ و دشوار به دژ وجود دارد که در زمان شورش بابک، دسترسی‌ناپذیر ساخته شده است. موضع و موقعیت دژ، برج دیدبانی، کوره‌ها، و ساختمان استوار آن، اهمیت نظامی «بذ» را نشان می‌دهند.
دژ «بذ» را در 9 رمضان 222ق./ 15 اگوست 837 م. (25 مرداد) سپاه «افشین» فتح و ویران نمود. از این موضوع، شاعرانی عرب هم‌چون "حسین بن ضحاک باهلی"، "ابو تمّام"، و "بُحتُری" یاد کرده‌اند (طبری، ج3، ص1265؛ ابن خردادبه، ص121؛ مسعودی، التنبیه و الاشراف، ص93، 160؛ یعقوبی، همان‌جا). ابودلف می‌گوید که خرمیان در «بذ»، در اواسط سده‌ی چهارم ق./ دهم م. ظهور مهدی را انتظار می‌کشیدند. *

* G. -H. Yusofi, "Badd": Encyclopaedia Iranica, vol. 3, 1989, p. 366

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

+ تاریخ سیاسی ساسانیان (دکتر تورج دریایی)
+ بوقلمون (محسن)
+ ایران در نظر مردم مغرب‌زمین (آرین)
+ تصحیح‌نامه (خداداد رضاخانی)

داریوش کیانی
نویسنده و پژوهشگر در حوزه تاریخ، ادیان و اساطیر ایران
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :