فرهنگ ایران باستان
آرشیو وبلاگ
نویسنده: داریوش کیانی - ۱۳٩۳/٢/٢۱
  • گفته شده که [فضولی] در سال 910 هـ در خانواده‌ای شیعی‌مذهب و آذربایجانی، در جوار مرقد سیدالشهدا در کربلا به دنیا آمده است (دیوان اشعار فارسی مولانا حکیم ملامحمد فضولی؛ تبریز، 1386، ص 26)

نویسنده‌ی سطور فوق، و دیگر پیروان مسلک جعل و فریب او، در حالی فضولی بغدادی را به آذربایجان نسبت می‌دهند که نه خود او در سروده‌هایش اشاره‌ای به آذربایجانی‌تبار بودنش کرده است و نه تذکره‌نویسان معاصرش. برای نمونه، لطف‌علی بیک آذر (آتشکده؛ بمبئی، 1277 ق، ص 158) درباره‌ی او فقط نوشته است: «فضولی از مشاهیر ارباب کمال آن دیار (بغداد) است و به ترکی و فارسی می‌گفته» و مطربی سمرقندی (تذکره الشعرا؛ به تصحیح علی رفیعی؛ تهران: مرکز نشر میراث مکتوب، 1382، ج1، ص 591) نیز چنین آورده است که: «فضولی بغدادی از شعرای ترکی‌گوی پرزور است.»

  • آخرین بررسی‌ها نشان می‌دهد که مولانا فضولی در ناحیه‌ی « قازاخ» آذربایجان متولد یافته! اما از همان ایام کودکی همراه پدر و خانواده‌اش به عراق عزیمت نموده‌اند. (وبلاگ یاشل وطن مرند)

بررسی‌های مورد ادعای نویسنده‌ی مطلب فوق - که نام و نشانی از آن سراغ ندارد که معرفی‌اش کند! - تنها و تنها در تخیلات کودکانه‌ی وی انجام یافته است! در حالی که خود فضولی بغدادی در سروده‌هایش تصریح می‌کند که زاده و برآمده‌ی عراق است، این سرسام‌گرفتگان عقل‌باخته - که خود را از فضولی، فضولی‌تر می‌انگارند! - وی را متولد آذربایجان می‌خوانند! فضولی در مقدمه‌ی دیوانش (کلیات فضولی؛ استانبول: اورخانیه مطبعه‌سی، 1342 ق، ص 6) می‌نویسد: «منشأ و مولدم عراق عرب اولوب» (خاستگاه و زادگاهم عراق عرب بوده است)، که علاوه بر تصریح به عراقی بودنش، گویای آن است که اعقاب و نیاکانش نیز اهل همین خطه بوده‌اند. او در سروده‌هایش نیز پیوسته به عراقی‌تبار بودنش تصریح نموده و هیچ‌گاه یادی از سرزمین دیگری نکرده است: من ساحر بابلی‌نژادم / هاروته بو ایشده اوستادم (همان، ص 241)

  • محمد فضولی به گواه اکثر تذکره‌نویسان دوره صفوی از قبیله‌ی بیات است که خانواده‌اش در زمان تیمورلنگ به‌خاطر اشتراک در قیام‌های ضدحکومتی به اطراف بغداد تبعید شده بود. (تاریخ ادبیات آذربایجان؛ زنجان، 1384، ج 2، ص 351)

«تنها» تذکره‌‌نویسی که محمد فضولی را به ایل بیات نسبت داده است، صادق افشار مؤلف «مجمع الخواص» (ترجمه‌ی اکرم باقیروف؛ باکو: نشر علم، 2008، ص 131) است. اما این نویسنده عصر صفوی، نه فضولی را به آذربایجان نسبت داده و نه چنین داستان موهومی را درباره‌ی تبعید خانواده‌اش بیان کرده است! جالب است بدانید که از سه شاخه‌ی ایل بیات، هیچ کدام ساکن و مقیم آذربایجان نبوده‌اند (فاروق سومر؛ اغوزلار؛ آنکارا: آنکارا یونیورسیتیسی، 1972، صص 37-34). آیا به جز دروغ‌پردازی و فریبکاری توقع دیگری از مبلغان و عمله‌ی پان‌ترکیسم می‌توان داشت؟

  • مولانا محمد فضولی در اعتلای ادبیات آذربایجان نقش برجسته‌ای ایفا کرده است (تاریخ ادبیات آذربایجان؛ ص 360)

چنان‌که دیدیم، فضولی بغدادی نه تنها به لحاظ اصل و نَسَب ارتباطی با ایران و آذربایجانش ندارد، بلکه اشعار ترکی‌اش را نیز به زبان و برای عثمانیان سروده است. چنان‌که در مقدمه‌ی دیوانش (همان، صص 8-7) می‌گوید از «بُلَغای روم (عثمانی) و فصحای تاتار» توقع دارد که اگر نتوانسته باشد سروده‌های خود را با الفاظ و عبارات آن دیار آراسته کند، وی را معذور بدارند.
از سوی دیگر، غالب اشعار فضولی بغدادی در مدح و ستایش سلاطین و سرداران ایرانی‌کُش عثمانی و برضد پادشاهان صفوی سروده شده است:
شاه دین سلطان سلیمان سعادتمند، کیم / کسب ایدر خُلق خوشندن نزهت اطوار گل // نور عدلش کرده مستغنی ز بهر روشنی / ربع مسکون را ز بزم‌آرای چرخ چارمین // خسروان عصر را در آستان دولتش / وارثان ملک از بهر خراج او رهین // سرور جمشیدشأن، دارای اسکندرنشان! / خسرو صاحب‌قران، کیخسرو نصرت‌قرین! // ای زبردستان عالم  زیر دست همتت / دور چرخ انگشت فرمان تو را انگشترین // آفرینش در پناه عدل ملک‌آرای توست / آفرین ای پادشاه ملک‌پرور، آفرین! // نیست حد هرکسی تحدید نعت نعمتت / بلکه ننماید فضولی هم فضولی بیش از این // پادشاه بحر و بر، سلطان سلیمان، آنکه هست / در خلافت جانشینان نبی را جانشین! (کلیات فضولی، صص 26-24)
فضولی بغدادی درباره‌ی حاکمیت صفویه‌ی شیعه بر بغداد و سپس اشغال آن به‌دست عثمانیان می‌گوید:
کفر (= صفویه) مستولی اولوب، قیلمشدی اسلامی زبون / جهل استیلا بولوب، ایتمشدی علم‌اهلینی خوار // لطف ایزد شامل احوال اهل فقر اولوب / قیلدی فیض عدل‌له تدبیر عجز و انکسار // باد پای عزم کشورگیر عالم‌گرد ایله / کحل اعیان عجم قیلدقده خاک رهگذار // قیلدی مشهور عرب (= فضولی) فتح عجم تاریخنی / گلدی برج اولیا یه پادشاه نامدار. (کلیات فضولی، ص 27)

  • فضولی پرمایه‌ترین و بزرگ‌ترین نماینده‌ی ادبیات کلاسیک آذربایجان است! وی ... پرچم‌دار واقعی شعر و ادب مشرق‌زمین بوده است! ... او نه تنها افتخار ترک‌زبانان جهان، بلکه افتخار عالم اسلام و کل بشریت است! ... او بزرگ‌ترین عارف دنیای اسلام، ادیب سرشناس جهان و بزرگمرد عالم اندیشه و احساس است. شاعری است که همتایی بر او متصور نیست! در ادب فارسی نیز گوی سبقت را از پارسی‌گویان برده است!!! (تاریخ ادبیات آذربایجان؛ ص 347)

انتساب چنین القاب و صفات گزافه و ساختگی و توهم‌آمیزی به فضولی بغدادی، بی‌شک از عقده‌های حقارت گوینده‌اش سرچشمه می‌گیرد، که می‌خواهد با به عرش رساندن فضولی بغدادی و آذربایجانی خواندن او، نبود حتا یک سراینده و نویسنده‌ی ترکی‌گو را در شمال غرب ایرانِ آن روزگار - به‌خیال خود - جبران کند.

  • سام میرزا در تحفه‌ی سام او را بزرگ‌ترین شاعر تاریخ می‌نامد! (تاریخ ادبیات آذربایجان؛ همان؛ ص 347)

بله! درست حدس زدید. در کتاب مذکور چنین ادعای سخیفی درباره‌ی فضولی بغدادی نیامده است. در این کتاب می‌خوانیم: «مولانا فضولی از دارالسلام بغداد است و از آنجا بهْ از او شاعری پیدا نشده و به هر دو زبان یعنی ترکی و عربی شعر می‌گوید.» (سام میرزای صفوی؛ تحفه‌ی سامی؛ به تصحیح وحید دستگردی؛ تهران: مطبعه ارمغان، 1314، ص 136)

  • ادبیات آذری ... در آثار فارسی زبان قطران تبریزی، نظامی گنجوی، خاقانی شروانی، ابوالعلای گنجوی و ده‌ها شاعر از این بزرگان متجلی است! هرچند که این شاعران علاقه‌ی فراوانی به زبان مادری خود ابراز داشته‌اند ... آثار خود را علی‌رغم میل باطنی خود به فارسی نگاشته‌اند! (تاریخ ادبیات آذربایجان؛ ص 350)

باز هم ادعایی بی‌پایه و سخیف از جماعتی که می‌خواهد با جعل و نیرنگ برای رواج زبان ترکی در شمال غرب ایران، سابقه‌ای بتراشد! اما حقیقت آن است که زبان مادری سرایندگان نام‌برده‌شده هرگز ترکی نبوده است؛ چراکه اولاً، سندی در اثبات رواج زبان ترکی در آن روزگار وجود ندارد و ثانیاً، نه خود این سرایندگان زبان مادری‌شان را ترکی دانسته‌اند و نه تذکره‌نویسان. از سوی دیگر هیچ سند و مدرکی نیز وجود ندارد که نشان دهد شاعران مذکور برخلاف میل باطنی خود به فارسی شعر گفته باشند! مگر اینکه نویسنده‌ی مطلب فوق مدعی شود با روح آن درگذشتگان ارتباط داشته و این موضوع را از خود آنان شنیده است!

داریوش کیانی
نویسنده و پژوهشگر در حوزه تاریخ، ادیان و اساطیر ایران
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :