فرهنگ ایران باستان
آرشیو وبلاگ
نویسنده: داریوش کیانی - ۱۳۸٢/٤/٢٤

(به درخواست دوست گرامی: بهرام)
ادبیات پیش‌گویانه، جایگاهی ویژه در آموزه‌های برخی دین‌های جهان دارد و غالباً چنان است که در قالب مکاشفاتی که به یک پیامبر یا یک روحانی برجسته دست می‌دهد، آگاهی‌هایی را در مورد حوادث «آخرالزمان» بازگو می‌نماید. آیین زرتشت در مقام دینی کهن و پرنفوذ، دارای یکی از غنی‌ترین آثار پیش‌گویانه است. این آثار که در اصل، توصیف‌گر آخرت‌شناسی اصیل مزدایی‌اند، از بدی‌ها و تباهی‌های آخرین مقطع تاریخ می‌گویند و از امید به استقرار ملکوت خداوند بر زمین سخن می‌رانند.
ادبیات پیش‌گویانه‌ی زرتشتی، چون دیگر آموزه‌های اصیل آن، تأثیرات کلان و گسترده‌ای بر ادیان سامی ابراهیمی پس از خود داشته و امروزه آشکار شده است که بخش عمده‌ای از آثار پیش‌گویانه‌ی یهودی (مانند بخش‌هایی از کتاب‌های دانیال و اشعیا و ارمیا) و مسیحی (مانند مکاشفه‌ی یوحنا) و اسلامی (مانند احادیث مربوط به اوضاع آخرالزمان) از آموزه‌های پیش‌گویانه‌ی زرتشتی اثر گرفته است (بویس، ص 493 به بعد؛ هدایت، ص 155- 129).
محتوای آثار پیش‌گویانه‌ی زرتشتی (مانند متن‌های پهلوی زبان «زند وهومن یسن» و «یادگار جاماسپ») ترکیبی است از آموزه‌های فرجام‌شناختی اصیل زرتشت، مبنی بر ظهور منجیانی در آخرالزمان، دررسیدن رستاخیز و فرش‌گردی و نابودی نهایی اهریمن و استقرار ملکوت خداوند بر زمین؛ و «هزاره‌گرایی بابلی» که بر پایه‌ی آن، حوادث معینی در دوره‌های خاصی از زمان، به تکرار، واقع می‌شود.
موضوع مهم‌ترین اثر پیش‌گویانه‌ی زرتشتی که به «زند وهومن یسن / Zand-e Vohuman Yasn» معروف است و به زبان پهلوی نوشته شده و گویا مبتنی بر بخش‌های از میان رفته‌ی اوستا بوده که سرانجام با افزوده‌هایی، در دوران پس از اسلام نگاشته شده است، مکاشفاتی است که زرتشت بدان‌ دست می‌یابد و ضمن آن، حوادث آخرالزمان را به گونه‌ای نمادین مشاهده می‌کند و اورمزد نیز این نمادها را با بیانی پیش‌گویانه، برای وی تفسیر می‌نماید که چگونه در آستانه‌ی رستاخیز، زمین و موجودات آن دچار تباهی و آسیب و روی‌دادهای شگرف و بسیاری می‌شود و سرانجام با ظهور منجیانی، پلیدی‌ها نابود می‌گردد و رستاخیز در می‌گیرد. البته غالب این پیش‌گویی‌ها یادمان‌های مربوط به وقایع و فجایع هجوم مقدونیان و اعراب و مغولان به ایران‌اند که با پیش‌گویی‌های مربوط به هنگامه‌ی رستاخیز و ظهور منجیان سه‌گانه‌ی زرتشتی (هوشیدر، هوشیدرماه، سوشیانس) آمیخته شده‌اند. در آموزه‌های فرجام‌شناختی زرتشتی، باور بر آن بود که هزار سال پس از زرتشت، نخست تباهی و پلیدی و کاستی در زمین فزونی می‌گیرد و سپس با برآمدن منجیانی موعود، نیروهای اهریمنی نابود شده و با وقوع رستاخیز،‌ سعادت و بی‌مرگی و نیکویی، جاودانه از آنِ مردم می‌شود. مندرجات متن «زند وهومن یسن» نیز بر همین محور استوار است.
در کتاب «زند وهومن یسن»،‌ نشانه‌های پایان هزاره‌ی زرتشت و دررسیدن آخرالزمان، از زبان اورمزد چنین بازگو می‌شود:
* در آن پست‌ترین هنگام، یک صد گونه و یک هزار گونه و ده هزار گونه دیوان ژولیده موی از تخمه‌ی خشم، برسند. آن بد تخمان از ناحیه‌ی خراسان به ایران‌شهر بریزند. افراشته درفش باشند و زین سیاه دارند و موی ژولیده بر پشت دارند … این ده‌های ایران را که من – اورمزد – آفریدم، به زیان‌جویی و بی‌داد برکنند (هدایت، ص 9-38).
* اندر آن هنگام،‌ همه‌ی مردم فریفتار و بدخواه یک‌دیگر باشند و آزرم و دل‌بستگی و روانِ دوستی از جهان برود (همان، 40-39).
* خورشید راست‌تر و نهفته‌تر، و سال و ماه و روز کوتاه‌تر باشد و زمین تنگ‌تر و راه‌ها دشوارتر باشد و میوه تخم ندهد و رستنی‌ها و دار و درخت بکاهد و مردم کوتاه‌تر زایند و هنر و نیروی ایشان کم باشد و فریفتار و بی‌دادتر باشند و سپاس و آزرم نان و نمک ندارند (همان، ص 40).
* ابر سهم‌گین همه‌ی آسمان را چون شب تار کند. باد گرم و باد سرد بیاید و میوه و تخمه‌ی دانه‌ها را ببرد و باران نیز به هنگام خویش نبارد و بیش‌تر «خرفستر» [= حشرات و جانوران وحشی] ببارد تا آب (همان، ص 44).
* جوانان و خردسالان بیم‌ناک باشند و ایشان را هوای بازی و رامش از دل برنیاید (همان، ‌ص 44).
* زمین دهان بازگشاید و هر گوهر و فلزی پدیدار شود، چون: زر و سیم و روی و قلع و سرب (همان، ص 45).
* در آن هنگام سخت، شب روشن‌تر و سال و ماه و روز سه یک بکاهد و زمین برآید و آفت و مرگ و نیازمندی به جهان سخت‌تر باشد (همان، ص46).
* چون [دیوان ژولیده موی] بیایند، خورشید نشان سهم‌ناکی بنمایاند و ماه از رنگ بگردد و در جهان سهم‌ناکی و تیرگی و تاریکی باشد؛ به آسمان نشانه‌های گوناگون پدید آید و زمین لرزه بسیار باشد و باد سخت‌تر آید (همان، ص 50).

 
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
کتاب‌نامه:
ـ بویس، مری: «تاریخ کیش زرتشت»، جلد سوم، ترجمه‌ی همایون صنعتی‌زاده، انتشارات توس، 1375
ـ هدایت، صادق: «زند وهومن یسن»، انتشارت جاویدان، 2537

داریوش کیانی
نویسنده و پژوهشگر در حوزه تاریخ، ادیان و اساطیر ایران
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :