فرهنگ ایران باستان
آرشیو وبلاگ
نویسنده: داریوش کیانی - ۱۳۸٥/٤/۳

بلخ یا باختر (Bactria) کشوری کهن واقع در میان رود سیحون و کوه‌های هندوکش بود. این سرزمین اینک در میان کشورهای افغانستان، ازبکستان، و تاجیکستان تقسیم گشته است. بلخ کشوری حاصل‌خیز و نقطه‌ی پیوندی برای بازرگانی میان شرق و غرب، و نیز برای بیش از هزار سال، محلی برای تبادلات دینی و هنری بود. بلخ کنونی در افغانستان، پایتخت این کشور بود.
بلخ احتمالاً در سده‌ی ششم پ.م. به دست کورش بزرگ به امپراتوری پارس ملحق گشت، و برای بیش از دویست سال به عنوان یکی از ایالت‌های ایران باقی ماند. پس از سقوط هخامنشیان، بلخ به دست یونانیان سلوکی افتاد، و تا زمانی که در سده‌ی دوم پ.م. تحت فرمان سکاها و تخاری‌ها درآمد، به عنوان یک مهاجرنشین یونانی باقی بود. بلخ پس از آن به عنوان پادشاهی تخارستان شناخته می‌شد. در سده‌ی یکم میلادی فرمان‌روایان بلخ پادشاهی‌شان را تا شمال غرب هند گسترش دادند و پادشاهی کوشان را، که به مرکز دین بودایی مبدل گشت، برپا ساختند. در سده‌ی چهارم م. هفتالیان، که با تخاری‌ها در پیوند بودند، در بلخ مستقر شدند، و کمابیش دو سده درگیر نبرد با ساسانیان بودند. آنان سرانجام مغلوب ترکانی شدند که تا فتوح مسلمان در سده‌ی هفتم میلادی، آن سرزمین را تحت تصرف خویش داشتند.
از زبان ایرانی میانه‌ای بلخ باستان تا میانه‌های سده‌ی بیستم دانسته‌های اندکی در دست بود. اما در آن زمان چند سند آسیب دیده به زبان بلخی کشف گردید. با مطالعه و بررسی این متون و سکه‌های متعلق به شاهان کوشانی و هفتالی، مشخص گردید که زبان مورد استفاده در این اسناد، به گروه زبان‌های ایرانی متعلق است. اما پس از کشف سنگ‌نبشته‌ی معبد کانیشکا (Kanishka)، پادشاه کوشانی (حدود سده‌ی دوم م.) در شمال افغانستان بود که نشان داده شد این زبان از زبان سکایی و تخاری جدا و متمایز است. پژوهش‌های انجام شده گویای آن بودند که این زبان می‌تواند به لحاظ زبان‌شناختی در میان زبان پشتو از یک سو، و زبان‌های سغدی، خوارزمی، و پارتی، از سوی دیگر، جای گیرد. این والتر برونو هنینگ بود که پیش‌نهاد کرد زبان سنگ‌نبشته‌ی معبد کانیشکا «بلخی» خوانده شود.
خطی که کوشانیان و هفتالی‌ها برای نگارش زبان بلخی از آن استفاده می‌کردند، خط تخاری بود، که همان نیز گونه‌ای اصلاح شده از الفبای یونانی بود. به نوشته‌ی مورخان چینی، کاربرد خط تخاری در بامیان، دره‌ی کابل، پامیر، و منطقه‌ی چیترال نیز رواج داشت.

داریوش کیانی
نویسنده و پژوهشگر در حوزه تاریخ، ادیان و اساطیر ایران
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :