فرهنگ ایران باستان
آرشیو وبلاگ
نویسنده: داریوش کیانی - ۱۳۸٥/۳/٢٧

اصطلاح پارسی میانه‌ای «انوشگ روان» anōšag-ruwān، به معنای دارای روان بی‌مرگ، در اصل یک حُسن تعبیر است که در دوران اسلامی به اسم خاصی آریستوکراتیک مبدل شده است. واژه‌ی anōša = بی‌مرگ، تنها یک بار در اوستای کنونی یافته می‌شود، اما به نظر می‌رسد که این اصطلاح در پی بسط و گسترش آموزه‌های فرجام‌شناختی زرتشتی، رواج و تداول بسیاری یافته باشد. در متن‌های پهلوی، عنوان انوشگ anōšag به حالت و وضعیت مردم پس از رستاخیز و نوسازی جهان دلالت دارد (بن‌دهش، ترجمه‌ی مهرداد بهار، 1369، ص 50). خود نوشیدنی جاودانگی، که از گیاه هوم سفید و چربی گاو هدیوش Hadayōš ، در زمان نوسازی فرجامین جهان تهیه می‌گردد، صرفاً انوش anōš خوانده می‌شود (بن‌دهش، ص 147).
انوشگ به عنوان یک اسم خاص، در سنگ‌نبشته‌ی کعبه‌ی زرتشت شاپور یکم یافت می‌شود (متن پارسی میانه سطر 26، پارتی 21، یونانی 50). احتمالاً از سده‌ی سوم میلادی، واژه‌ی «انوشه» بخشی از درودگویی و تهنیتی بوده که به شاهان خطاب می‌شده است: «انوشه بُوید».
آرزوی تعارف‌گونه‌ی بی‌مرگی یک فرد در قید حیات، پس از مرگ او نیز یادآوری می‌شده است تا روان‌اش همچنان زنده باشد. از این رو، در متن‌های پهلوی اصطلاح «دارای روان بی‌مرگ» (انوشه روان) برای اشاره‌ی محترمانه به خود زرتشت، و شخصیت‌های برجسته‌ی دیگری چون: آدورباد مهرسپندان و مؤلف کتاب بن‌دهش به کار رفته است. نوشته‌های سنگ مزارهای مربوط به دوران پس از عصر ساسانی بر این نکته دلالت دارند که اصطلاح انوشه روان کاربرد عمومی گسترده ای در مفهوم «درگذشته» (فارسی کنونی: خدا بیامرز) داشته است.
اصطلاح «دارای روان بی‌مرگ»، که به ویژه به صورت انوشیروان برای ما آشنا است، لقب اختصاصی خسرو یکم در آثار عربی و فارسی است. اصطلاح پارسی میانه‌ای «انوشه روان» نیز به همین سان برای خسرو یکم به کار رفته است: بن‌دهش، ص 141؛ دین‌کرد 7/7/26؛ اندرز خسرو کوادان/ 1؛ گزارش شترنج/1.
احتمالاً عنوان انوشه روان به صورت اصطلاحی خانوادگی همواره برای متمایز کردن شاه درگذشته (خسرو یکم) از نوه‌ی زنده‌ی هم‌نام‌اش (خسرو دوم، پرویز) به کار می‌رفته و بدین ترتیب به لقب ثابت خسرو یکم مبدل شده است. بنا بر این فرض، الحاق اصطلاح انوشه روان به نام فرد زنده بدشگون دانسته می‌شده و از این رو، در آن زمان عنوان انوشه روان به نام خسرو یکم درگذشته اضافه شده است و نه خسرو دوم. (دانشنامه‌ی ایرانیکا، ج2، ص 99-98).


ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
+ زبان فارسی یا ملت فارس؟
+ اطلسی تازه از نقشه‌های خلیج پارس
+ همه‌ِ تیره‌های غیرفارسی‌زبان ایران ریشه ایرانی دارند

داریوش کیانی
نویسنده و پژوهشگر در حوزه تاریخ، ادیان و اساطیر ایران
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :