فرهنگ ایران باستان
آرشیو وبلاگ
نویسنده: داریوش کیانی - ۱۳۸٥/۱/٢٠

ماناها مردمانی کهن با خاستگاهی ناشناخته بودند که در حدود سده‌ی دهم تا هفتم پ.م. در منطقه‌ی کنونی آذربایجان می‌زیستند. ماناها در آن دوران به با امپراتوری‌های اورارتو و آشور، و نیز دولت‌های کوچک حائل میان این دو، مانند زاموآ و زیکیرتو همسایه بودند.
پادشاهی مانایی در حدود 850 پ.م. بود که رو به شکوفایی و بالندگی نهاد. ماناها در اصل مردمانی یک‌جانشین بودند و به کشت‌وکار و پرورش اسب می‌پرداختند. پای‌تخت آنان شهر مستحکمی به نام Izirtu بود.
ماناها از دهه‌ی 820 پ.م. با گسترش یافتن مرزهای خود، مبدل به نخستین دولت بزرگی شدند که توانست این منطقه را به تصرف درآورد، به طوری که سالیانی بعد، مادها نیز به همین سان عمل کردند. ماناها از این زمان، برخوردار از آریستوکراسی برجسته‌ای در مقام طبقه‌ی حاکم بودند، که تا حدی قدرت شاه را محدود می‌کرد.
از حدود 800 پ.م. قلم‌رو مانا مبدل به میدان نبرد اورارتو، که در این منطقه دژهایی را بنا کرده بود، و آشور شد. در طی مدتی که این دو قدرت به نبردهایی گسترده با یک‌دیگر مشغول بودند، حدود 730-750 پ.م.، مانا مجالی یافت تا اراضی و متصرفات خود را گسترش دهد. پادشاهی مانا در طی دوران فرمان‌روایی ایرانزو (حدود 720-725 پ.م.) به بالاترین حد قدرت خود دست یافت.
در 716 پ.م. سارگن دوم، پادشاه آشور، اقدام به لشکرکشی علیه مانا، که در آن جا «آزا» پسر «ایرانزو» را Ulusunu به یاری اورارتوها از تخت سرنگون نموده بود، کرد. سارگن ایزیرتو را متصرف شد، و سربازان‌اش را در پارسواش و کیشسیم مستقر نمود. از آن پس آشوریان از این منطقه برای تولید مثل و تربیت و تجارت اسب بهره می‌جستند.
به گزارش یک سنگ‌نبشته‌ی آشوری، نزدیک بدین زمان، کیمریان از منزلگاه‌شان در Gamir یا Uišdiš در «میانه‌ی مانا» رهسپار شدند. کیمری‌ها نخست در سال‌نامه‌های آشوری در 714 پ.م. آشکار می‌شوند و ظاهراً در آن زمان آشوریان را در شکست دادن اورارتو یاری دادند. اورارتو اطاعت از آشوریان را برگزید، و آن گاه این دو کیمریان را شکست دادند و بدین ترتیب آنان را از هلال خصیب دور نگاه داشتند. در هر حال، کیمریان در 705 پ.م. علیه سارگون شوریدند و او در همان سال به نبرد با آنان پرداخت. کیمریان در 679 پ.م. به شرق و غرب مانا مهاجرت کردند.
در متون آشوری، از شورش مانا علیه اسرحدون، شاه آشور، در 676 پ.م. ، هنگامی که آنان راه تجارت و دادوستد میان آشور و پارسواش را قطع کردند، یاد شده است. شاه اهشری، که تا دهه‌ی 650 پ.م. فرمان می‌راند، به گسترش قلم‌رو مانا ادامه داد. با وجود این در حدود 660 پ.م. مانا متحمل شکست سختی از آشوریان شد. اما تا زمان درگذشت اهشری، شورش‌های آزادی‌خواهانه علیه آشور همچنان تداوم داشت. مانا در سده‌ی هفتم پ.م. از سکاهای مهاجم، که قبلاً به اورارتو تجاوز کرده و اندکی بعد (585 پ.م.) آن را ویران ساختند، شکست خورد. این شکست تجزیه‌ی افزون‌تر پادشاهی مانا را میسر نمود.
جانشین شاه اهشری، Ualli، از آشوریان برضد مادها، که در این زمان هنوز در شرق، در امتداد کرانه‌ی جنوب غربی دریای مازندران مستقر بودند، جانب‌داری کرد. با وجود این، چنین می‌نماید که در پی ده‌ها سال کشمکش، مادها سرانجام بر ماناها پیروز شدند و بقایای مانا را در 616 پ.م. فتح نمودند و جمعیت آن را در خود مستحیل کردند. گمان می‌رود که اسم مکان‌ها و اسم شخص‌های مانایی (تنها نمونه‌های زبانی بازمانده از ماناها) متعلق به گویشی وابسته به زبان هوریانی امپراتوری هیتی باشند.

داریوش کیانی
نویسنده و پژوهشگر در حوزه تاریخ، ادیان و اساطیر ایران
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :