فرهنگ ایران باستان
نویسنده: داریوش کیانی - ۱۳۸٤/۱٢/۱۳

هرمزد یکم (فرمان‌روایی 73-272 م.) نام برتخت‌نشینی پسر و جانشین شاپور یکم، هرمزد- اردشیر است. در متون پهلوی و مانوی وی اهرمزد نیو (Ōhrmazd nēw) یا اهرمزد شاه نیو (Ōhrmazd šāh nēw) ”اهرمزد (شاه) دلیر“ خوانده شده است.
چندوچون زندگی هرمزد در مقام شاه شاهان ایران به خوبی دانسته نیست. بر مبنای گزارش کلیشه‌ای کردیر درباره‌ی فعالیت‌های خویش در زمان هرمزد، این شاه به وی ”کلاه و کمر“ [به نشانه‌ی احترام] اعطا کرده بود (KKZ, 1.4). دیگر منابع مربوط به دوران زندگی هرمزد، متون ایرانی میانه‌ی مانوی هستند، که وی در آن‌ها همواره دارای لقب «نیو» (سغدی: yaxī، yaxē؛ عربی: البطل، الجریء = دلیر) است، که می‌تواند نمودار موفقیت‌های نظامی او باشد. به نوشته‌ی «مواعظ مانوی»، هرمزد به مانی اجازه‌ی باریابی داد، که در نتیجه‌ی آن، وی با امان‌نامه‌ای اجازه‌ی سفر به بابل را یافت. در «مزامیر قبطی» مانوی گفته می‌شود که هرمزد حقانیت مانی را پذیرفت. در یک متن گسیخته‌ی پارتی‌زبان مانوی، شاه چنان نشان داده شده که گویی به مانی نماز برده است؛ ظاهراً دو قطعه‌ی مانوی سغدی و ترکی حاوی بخش‌هایی از این داستان‌اند. در قطعه‌ی ترکی، که روبه‌رو شدن شاه‌زاده هرمزد با مانی و مناظره‌ی بعدی آنان را توصیف می‌کند، به هرمزد با عنوان y’xy wrmzt (احتمالاً برگرفته از yaxī / yaxē سغدی) اشاره گردیده است. متن سغدی نیز شرح می‌دهد که چه گونه یک مغ، که تحت تأثیر تمثیل‌ها و داستان‌های مانی قرار گرفته بود، قصد داشت که او را به دربار شاه شاهانی ببرد، که هرچند نام وی برده نشده، اما هرمزد نامزدی محتمل است. با وجود این، جنبه‌ی تاریخی نیک‌خواهی هرمزد در قبال دین مانی، به همان اندازه بی‌پایه و غیرواقعی است که آزار پی‌روان دین مانی و دین‌های دیگر به دست کردیر.
تاکنون هیچ برجسته‌نگاری‌ای از هرمزد یکم شناسایی نشده است، اما سکه‌های ضرب شده در طی دوران فرمان‌روایی هرمزد دارای مشخصات ویژه‌ای هستند. بر پشت سکه‌های هرمزد، نقش دو روحانی ایستاده در دو سوی یک آتشگاه، که از زمان ابداع آن در دوران شاپور یکم تاکنون همواره تصویر می‌شدند، ترسیم نگردیده‌اند، اما بر پشت سکه‌ها دو نوع صحنه‌ی اعطای منصب از سوی اناهید یا مهر نقش شده‌اند. ویژگی دیگر سکه‌های هرمزد یکم، نوشته‌های آن است، که تا پیش از هرمزد خوانده می‌شد: «مزداپرست خدایگان … شاه شاهان ایران، که تبار از ایزدان [دارد]»، اما در زمان فرمان‌روایی او این سکه‌‌نوشته‌ها اصطلاح «(و) انیران» را نیز دربرگرفت: «مزداپرست خدایگان، اهرمزد، شاه شاهان ایران و انیران، که تبار از ایزدان (دارد)». افزودن «(شاه) انیران» به القاب پادشاهان ساسانی، که هرمزد آغازگر آن بود، بی‌گمان منعکس کننده‌ی گسترش ارضی امپراتوری است، اما این که دقیقاً چه مناطقی «انیران» انگاشته می‌شده‌اند، نامشخص است.
بنیان‌گذاری شهر اهرمزد- اردشیر (سوق الاهواز) به اردشیر یکم و نیز هرمزد نسبت داده شده است، هرچند به پیروی از رساله‌ی «شهرستان‌های ایران‌شهر» (2/20-19) دانشمندان جدید گرایش دارند که بنای این شهر را به هرمزد نسبت دهند. (دانشنامه‌ی ایرانیکا، ج 12).

داریوش کیانی
نویسنده و پژوهشگر در حوزه تاریخ، ادیان و اساطیر ایران
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :