فرهنگ ایران باستان
آرشیو وبلاگ
نویسنده: داریوش کیانی - ۱۳۸٤/۱٢/٢

اگر چه نشانه‌ها و شواهد مربوط به وجود سنت‌های گاهشماری در ایران را تا هزاره‌ی دوم پ.م، یعنی پیش از دوران زندگی زرتشت، می‌توان پی گرفت، اما کهن‌ترین تقویمی که به طور کامل حفظ گردیده، متعلق به دوره‌ی هخامنشی است.
تقویم پارسی باستان، همچون گاهشماری بابلیان، تقویمی شمسی – قمری بود، با دوازده ماه سی روزه؛ روزهای ماه شماره‌گذاری گردیده اما نام‌گذاری نشده بودند (به استثنای واپسین روز ماه که jiamna ”کاهنده (؟)“ [< جمعه؟] نام داشت، DB 2.62). در سنگ‌نبشته‌های پارسی باستان تنها نام هشت ماه ذکر شده است: Ādukanaiša ”(ماه) کاشت غلات“ (؟)؛ θūravahāra ”دوباره جوان کننده‌ی بهار/ بهار نیرومند“؛ θāigraciš ”(ماه) برداشت سیر“؛ Garmapada ”کانون گرما“ یا ”(ماه) ایجاد کننده‌ی گام‌های داغ (هنگام راه رفتن روی زمین)“؛ Bāgayādiš ”(ماه) پرستش خدایان“؛ Āçiyādiya ”(ماه) پرستش آتش“؛ Anāmaka ”(ماه) خدای (؟) بی‌نام“؛ Viyaxana ”(ماه) شخم‌زنی“. نام‌های پارسی باستان چهار ماه باقی مانده، از ترانوشت‌های ایلامی آن‌ها شناخته شده‌اند: Dernabāji* ”(ماه) درو کردن و خرمن چینی“، ایلامی: Turnabaziš - (پنجمین ماه سال)؛ Kārapāssiya* ”(ماه) سان دیدن از سپاه“، ایلامی: Karbašiyaš - (ششمین ماه سال)؛ Varkazana* ”(ماه) گرگ‌کشی“ یا Varkašāna* ”(ماه) پراکندگی برگ‌ها“، ایلامی Markašanaš - (هشتمین ماه سال)؛ θwayauvā* ”ترسناک“ (بسنجید با نام اوستی ژانویه/ فوریه: ماه خطر) یا θāviyauva* ”(ماه) گرم شدن“، ایلامی: Samiyamaš - (یازدهمین ماه سال).
چنان که ا. بیکرمن نشان داده است، هخامنشیان دست کم تا 459 پ.م. از تقویم شمسی – قمری استفاده می‌کرده‌اند. تقویم بابلی در میان سال‌های 471 و 410 پ.م. هنوز در اسناد آرامی صادر شده از سوی دستگاه اداری پارسی به کار برده می‌شد (کمابیش همه‌ی این اسناد در مهاجرنشین الفانتین در مصر یافته شده‌اند). گواهی مورخ یونانی، کوینتوس کروتیوس روفوس (”مغان را 365 مرد جوانِ ردای ارغوانی رنگ پوشیده، برابر با شماره‌ی روزهای کل سال، دنبال می‌کردند؛ نزد پارسیانْ سال به همین تعداد روز نیز تقسیم می‌گردد“)، که به سال 333 پ.م. اشاره دارد، ظاهراً گویای وجود یک تقویم تا اندازه‌ای متأخر خورشیدی است، اگر چه در این باره دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.
مسأله‌ی دیگر، چندوچون نظام کبیسه‌افزایی در تقویم هخامنشی است، که گواهی روشن و مستقیمی درباره‌ی آن در دست نیست. ریچارد هالوک بر این باور است که تقویم پارسی باستان از نظام کبیسه‌افزایی بابلی پی روی می‌کرده است. اما تفسیر و. هارتنر (تاریخ ایران کمبریج، ج 2، ص 747) متفاوت است: «تقویم‌های پارسی باستان و بابلی در آن زمان نظام کبیسه‌افزایی متفاوتی داشتند. […] گاهشماری بابلی تا 527 پ.م. بر کبیسه‌افزایی نامنظم و تجربی ماه‌های Ululu و Addaru دایر بوده است، اما سامانه‌ی کبیسه‌افزایی پس از آن به دوره‌های هشت ساله منتقل گشت و سرانجام، هنگامی که در نوزدهمین سال پادشاهی داریوش آغاز سال مصادف با برابران (اعتدال) بهاری گردید، به دوره‌ای نوزده ساله انتقال یافت». (دانشنامه‌ی ایرانیکا، ج 4، ص 59-658)

داریوش کیانی
نویسنده و پژوهشگر در حوزه تاریخ، ادیان و اساطیر ایران
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :