فرهنگ ایران باستان
آرشیو وبلاگ
نویسنده: داریوش کیانی - ۱۳۸٤/٩/۱٩

انشان (یا انزان) نام یک ایالت ایلامی مهم در غرب استان فارس و نیز نام پای‌تخت آن است. نام سرزمین انشان نخسین بار در متون اکدی و سومری اواخر هزاره‌ی سوم پ.م. گواهی شده است. فرمان‌روایان ایلامی هزاره‌ی دوم پ.م. سنتاً به خود لقب «شاه انزان و شوش» را می‌دادند؛ انزان برگردان ایلامی متداول نام انشان است. تا اواسط هزاره‌ی یکم پ.م. انشان به منزلگاه پارس‌های هخامنشی مبدل شده بود.
در طی سال‌های اخیر، نویسندگان مختلف، کشور و شهر انشان را به بخش‌های متفاوتی از جنوب ایران نسبت داده بودند. در 1970 م. پیش‌نهاد شد که کاوشگاه باستان‌شناختی پهناور «ملیان»، واقع در دشت بیضا در غرب فارس (حدود 36 کیلومتری شمال غربی شیراز) متعلق به شهر گم شده‌ی انشان است. چند سال بعد، مشخص گردید قطعه آجرهایی که دارای نبشته‌های ایلامی‌اند و در 72-1971 در همین کاوشگاه گردآوری شدند، حاوی بخشی از یک وقف‌نامه‌اند که آن را یک شاه ایلامی اواخر هزاره‌ی دوم پ.م. برای معبدی که گفته شده در انشان واقع است، اهدا کرده است. علاوه بر این، در 1972 و پس از آن، چندین متن اقتصادی – اداری در ملیان استخراج شدند که در آن‌ها نام انشان، ظاهراً به عنوان محلی که این متن‌ها در آن جا نوشته شده‌اند، گواهی شده است. این یافته‌ها، نظریه‌ی مطابقت ملیان را با شهر باستانی انشان تأیید می‌کنند.
کهن‌ترین دودمان پادشاهی ایلامی را که نوشته‌ای از آنان در دست داریم، Peli نامی در 2500 پ.م. در محلی به نام Awan بنیان نهاد. اما کهن‌ترین اشاره‌ی موجود تاریخی به انشان ایلامی در متنی از Manishtusu، پسر و دومین جانشین سارگن اکدی (فرمان‌روایی 2279-2334 پ.م.) آمده است. منیشتوسو در متن خود از انقیاد مجدد انشان پس آن که فرمان‌روای محلی آن علیه امپراتوری بنیان‌گذاری شده از سوی سارگون شورش کرد، سخن می‌گوید. از این نکته می‌‌توان استنتاج کرد که انشان واقع در جنوب ایران در زمره‌ی فتوح سارگون بوده است.
فرمان‌روای بعدی اکد، نَرَم – سین (29-2255 پ.م.) پیمان اتحادی با هیته Khita نهمین پادشاه اوان بست. دودمان اوان پس از آن با سقوط جانشین هیته، یعنی کوتیل – اینشوشینک در حدود 2220 پ.م. به پایان رسید. نزدیک به همین دوران، گوده‌آ Gudea، فرمان‌روای لَگَش در میان‌رودان مدعی فتح شهر انشان در ایلام بود. جای شگفتی است که از اوان در منابع متعلق به پس از این دوران تنها یک بار یاد شده، در حالی که از انشان مکرراً یاد گردیده است، و لذا محتمل است که کشور انشان تا اندازه‌ای جزو قلم‌رو اوان بوده است.
اندکی پس از سقوط اوان و تسخیر شهر انشان به دست گوده‌آ، دودمان ایلامی جدیدی در ناحیه‌ی سیمشکی Simashki، که در منطقه‌ی کنونی اصفهان واقع بود، پدیدار شد. ظاهراً در این دوران سومریان تا اندازه‌ای کنترل سیاسی شهر ایلامی شوش در خوزستان کنونی و نیز انشان واقع در فارس را در دست داشتند. شولگی (2048-2095 پ.م.) فرمان‌روای سومین دودمان اور Ur، یکی از دختران‌اش را به ازدواج با ishasha یا فرمان‌دار انشان درآورد. شولگی هم‌چنین ادعا کرده است که انشان را ویران ساخته است. ظاهراً صلح موقت زمانی برقرار شد که شو – سین، پسر و جانشین شولگی، به مانند پدرش، دختری را به ازدواج با فرمان‌دار انشان درآورد. پس از آن، در حدود 2131 پ.م.، هنگامی که ایبی – سین Ibbi-sin سلطنت اور را به میراث برد، پادشاه سیمشکی سرزمین اوان و انشان را در ایلام تصرف کرد. تا 2017 پ.م. ایبی – سین بسیاری از این مناطق را به دوباره به چنگ آورد؛ اما موفقیت او پایشی گذرا داشت، چرا که ایلامیان در طی چند سال بعد دست به لشکرکشی‌های موفقی علیه اور زدند. واپسین پادشاه اور، ایبی – سین، پس از شکست‌اش، همراه با پیکره‌ی ماه – خدای سومری، Nanna، به انشان برده شد. چند دهه بعد، گیمیل – ایلیشو Gimil-ilishu، دومین پادشاه ایسین، Nanna خدای اور را از انشان بازآورد. بازهم دیرتر، در حدود 1928 پ.م.، گونگونوم Gungunum، پنجمین پادشاه لارسا، به کسب پیروزی‌های نظامی در انشان به خود می‌بالید.
منابع موجود گویای آن‌اند که انشان در طی واپسین نیمه‌ی هزاره‌ی سوم پ.م. یک مرکز سیاسی مهم ایلامی بوده است. کاوش‌های باستان‌شناختی انجام شده در ملیان مؤید این ارزیابی‌اند. بررسی سطحی آثار سفالی به دست آمده از این جایگاه نمودار آن است که دست کم یک- سوم این ماندگاه باستانی (30 تا 50 هکتار) از اواخر هزاره‌ی چهارم پ.م. تا واپسین سال‌های هزاره‌ی سوم پ.م. مسکون بوده است. پراکندگی سفالینه‌های یاد شده گویای آن‌اند که اسکان عمده در ملیان (حدود 130 هکتار) در طی واپسین سده‌های هزاره‌ی سوم پ.م. رخ داده و تا نخستین سده‌های هزاره‌ی دوم پ.م. ادامه یافته است. این بازه‌ی زمانی برابر با دورانی است که به انشان توجه ویژه‌ای در متون میخی شده است.
واپسین یادکرد انشان برای بیش از 1300 سال در یک منبع میان‌رودانی، در متنی از گونگونوم (حدود 1928 پ.م.)، که در بالا به آن اشاره شد، آمده است. ظاهراً وجود سستی و تزلزل داخلی، تسلطی را که دولت‌های پیاپی میان‌رودانی گاهگاهی بر امور جنوب ایران برقرار کرده بودند، تضعیف نموده بود. از همین رو، سرانجام دودمان جدید شاهان ایلامی قادر گردید فرمان‌روایی محلی را بار دیگر در کشور خود برقرار سازد. بنیان‌گذار این دودمان جدید، اپارت Epart، نخستین رهبر ایلامی بود که خود را «شاه انزان و شوش» خواند (حدود 1890 پ.م.). اشارات مربوط به انشان در طی سده‌های باقی مانده‌ی هزاره‌ی سوم پ.م. تنها در سنگ‌نبشته ها و متون دودمان‌های پیاپی ایلامی این دوران گواهی شده‌اند.
این، جانشین اپارت در ایلام، شیلهَهَ (حدود 1870-1940 پ.م.) بود که افزون بر «شاه»، لقب سوکل‌مخ Sukkal-mah یا نائب السلطنه‌ی بزرگ را، که لقبی سومری بود، به خود داد. در طی این دوران لقب سوکل یا نائب السلطنه‌ی ایلام و سیمشکی و سوکل شوش به طور مشترک نیز استفاده شده‌اند. پسران سوکل‌مخِ حاکم معمولاً متصدی مقام دو سوکل یاد شده بودند، اگر چه سنگ‌نبشته‌ها نشان می‌دهند که سوکل‌مخ در مواردی هر سه لقب را نیز در اختیار داشته است. با وجود این، از سراسر دوران کمابیش 300 ساله‌ی فرمان‌روایی دودمان اپارتی، هیچ گزارشی درباره‌ی سوکل انشان موجود نیست. این بدان معنا است که انشان در آن زمان جزو ناحیه ای بوده که تماماً در حوزه‌ی حاکمیت سوکل‌مخ قرار داشته، هرچند پیش‌نهاد شده است که سوکل‌مخ و سوکل شوش هر دو در شهر شوش مقیم بوده‌اند. در واقع، اجرا شدن فرمان‌های شاه ایلام در ناحیه‌ی سیاسی شوش نیازمند و مستلزم تصویب شدن آن از جانب سوکل شوش بود. با این حال، پای‌تخت بودن شوش موجه‌تر به نظر می‌رسد. از انشان در متون ایلامی مربوط به تمام دوران دودمان اپارتی چندان یادی نشده است، مگر این که در زیر لقب رسمی سوکل‌مخ بدان اشاره شده باشد. زوال و انحطاط سیاسی پای‌تخت کهن‌تر (انشان) شاید بدین سان به طور ضمنی و تلویحی مورد اشاره قرار گرفته باشد. ظاهراً این نظریه را نشانه‌های به دست آمده از بررسی‌های باستان‌شناختی انجام یافته در ملیان تأیید می‌کنند. با ناپدید شدن توالی سفالینه‌های دوران معروف به کفتری ملیان در طی اوایل هزاره‌ی دوم پ.م.، توزیع سفالینه‌های دوران متعاقب معروف به قلعه در این جایگاه نسبت به دوران کفتری به شدت کاهش می‌یابد. این نکته گویای آن است که شهر انشان در ملیان در طی یک‌سوم نخست هزاره‌ی دوم پ.م. سخت کم‌جمعیت شده است.

______________________________________________________________

+ کمیته‌ی بین المللی برای نجات آثار باستانی دشت پاسارگاد

داریوش کیانی
نویسنده و پژوهشگر در حوزه تاریخ، ادیان و اساطیر ایران
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :