فرهنگ ایران باستان
آرشیو وبلاگ
نویسنده: داریوش کیانی - ۱۳۸٤/٤/٢٩

اسحاق ترک مبلغی بود که ابومسلم خراسانی، فرمان‌دار خراسان و شخصیتی برجسته در نهضت عباسیان، وی را به نزد مردمان ترک ماوراءالنهر گسیل داشته بود. وی گرایش‌هایی زرتشتی یا خرم‌دینی داشت و پس از آن که خلیفه المنصور در 755 م./ 137 ق. ابومسلم را به قتل رساند، وی اعلام داشت که ابومسلم رسول و فرستاده‌ی زرتشت بوده، و در کوه‌های ری زنده باقی مانده است و از آن جا بازخواهد گشت. بدین سان وی فرمان‌برداری و وفاداری گروه‌هایی را که ابومسلم را هم‌چون امام و حتا به عنوان تجلی الاهی پذیرفته بودند، به دست آورد. پیام اسحاق ممکن است تنها در میان مردمانی با عقاید و احساسات زرتشتی یا کسانی که از چنین احساساتی برای پیش‌برد کشمکش‌ خود با اعراب بهره می‌جسته‌اند، پذیرفته و منتشر شده باشد.
ولادیمیر بارتولد مسئولیت قتل ابوداوود را، که جانشین ابومسلم در مقام فرمان‌داری خراسان شده بود، بر پایه‌ی گزارشی گردیزی، که البته آن را بد تعبیر کرده، به اسحاق یا پی روان وی نسبت داده است. اما کهن‌ترین نویسنده‌ای که درباره‌ی زندگی اسحاق نوشته است، یعنی ابن ندیم، از چنین قیام مسلحانه‌ای یاد نکرده است.
هم‌چنین، پی روان اسحاق، مانند بسیاری دیگر از گروه‌های مسلمیه، به عنوان حامیان جنبش خرم‌دینی، که شاخه‌ای بود برآمده از فرقه‌ی مزدکی زرتشتی، که در آن ابومسلم نیز مورد احترام بود، شناخته شده‌اند. انگیزه‌ی این تطبیق ممکن است که فراخوان اسحاق به برانداختن برخی منهیات زرتشتی باشد. گزارش‌های متناقض ابن ندیم درباره‌ی اسحاق مشابه‌اند با شروح وی درباره‌ی هویت و دودمان خود ابومسلم، و ممکن است که وی اسحاق را بر اساس توصیه‌ای یا به تقلید از ابومسلم چنین وانمود کرده باشد. این که او یک فرد عامی بی‌سواد بوده، مورد تردید است، و این گزارش را که او پسر یحیا بن زید بن علی بن حسین (ع) بوده را نیز باید رد نمود، چرا که نامحتمل است نوه‌ی یک امام شیعه مبلغ عقاید زرتشتی باشد.
دیدگاه غلامحسین صدیقی مبنی بر این که نام اسحاق می‌تواند نمودار تبار عربی یا یهودی وی باشد، متقاعد کننده نیست، چرا که این نام در میان مردمانی که دارای تبار حتمی ایرانی در دوران امویان و عباسیان بودند، رایج بوده است. احتمالاً اسحاق به سبب مسافرت‌های مکررش در میان ترک‌های ماورا‌ءالنهر لقب «ترک» را دریافت داشته است. به نظر می‌رسد که فعالیت‌های تبلیغی وی زمینه و موجبات شورش مقنع و جنبش سپیدجامگان (مبیضه) را در ماوراءالنهر در طی دوران خلافت المهدی (85-776 م.) فراهم آورده باشد.

داریوش کیانی
نویسنده و پژوهشگر در حوزه تاریخ، ادیان و اساطیر ایران
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :