فرهنگ ایران باستان
آرشیو وبلاگ
نویسنده: داریوش کیانی - ۱۳۸٤/۳/۳

«آیین‌نامه» شکل فارسی و عربی عنوان پارسی میانه‌ی ewen-naamag (= کتاب آیین‌ها و رسوم) است، که اصطلاحی عمومی برای متونی بوده است که به شرح و وصف آیین‌ها، هنجارها، پیشه‌ها، هنرها و علوم می‌پرداخته‌اند. اصصلاح آیین‌نامه برای متونی که موضوعات گوناگونی را دربر می‌گرفته‌اند به کار رفته است، برای نمونه، رساله‌ی پهلوی wizaarishn chatrang (= گزارش شطرنج) به ewen-naamag ی اشاره می‌کند که حاوی قوانین مربوط به بازی شطرنج بوده است. متن تعلیمی abar ewenag i naamag-nibesishnih (= درباره‌ی آیین نامه‌نویسی) را می‌توان نمونه‌ی دیگری از این گونه متون دانست. متن‌های ارائه کننده‌ی آموزه‌های دینی زرتشتی را نیز می‌توان در این دسته گنجاند. دین‌کرد سوم، فصلی را درباره ی آموزش (aamog) از یک ewen-naamag متعلق به آدورفرنبگ فرخ‌زادان نقل می‌کند؛ و دین‌کرد چهارم از همان فصل سرچشمه می‌گیرد. منوچهر، موبد زرتشتی، در کتاب خود «دادستان دینیگ»، پرسش 87، از یک ewen-naamag ، اندرزهای آموزگاری را به دانش‌آموزان نقل می‌کند.
در میان نویسندگان مسلمان، علاقه‌ی بسیاری به این گونه آثار (آیین‌نامه‌ها) برانگیخته شده بود. مسعودی (در التنبیه و الاشراف) از آیین‌نامه‌ای یاد می‌کند که هزاران صفحه داشته و نسخه‌ی کامل آن در اختیار موبدان و بزرگان بوده است.
در اوایل سده‌ی 2 ق./ 8 م. آیین‌نامه‌های غیردینی گوناگونی به عربی (به وسیله‌ی، مثلا، ابن مقفع) برگردانده شده بود. ابن قطیبه (در عیون الاخبار) از چنین ترجمه‌هایی با ذکر عبارت «در آیین خوانده‌ام که …» یاد می‌کند. او به این منبع در زمینه‌هایی چون آداب و رسوم اجتماعی، قواعد جنگ، تیراندازی، چوگان‌بازی و پیش‌گویی استشهاد می‌کند.
ابوریحان بیرونی (در الجماهر فی معرفة الجواهر) در بحث راجع به مومیایی ضدفساد موجود در گنجینه‌ی ساسانیان و در شرح سنگ یافته شده در سر مارها بزرگ، به یک «کتاب الـآیین» اشاره می‌کند. نگارش خلاصه‌ی شده‌ی عربی یک آیین‌نامه نیز در دست است که دربردارنده‌ی گفتارهای منسوب به اردشیر یکم است. این اثر به رسوم و وظایف اشرافیت پرداخته و نظام طبقاتی جامعه‌ی ساسانی را بازنموده است.

-----------------------------------------------------------
+ نقدی بر گزافه‌گویی‌های احمد شاملو درباره‌ی فردوسی: بخش یکم و دوم

داریوش کیانی
نویسنده و پژوهشگر در حوزه تاریخ، ادیان و اساطیر ایران
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :