فرهنگ ایران باستان
آرشیو وبلاگ
نویسنده: داریوش کیانی - ۱۳۸٤/٢/۱٤

حمزة بن آذرک یا آترک یا عبدالله ابو خزیمه، شورشی خارجی مسلک در سیستان و خراسان در طی دوران خلافت عباسی بود. او از تباری دهقان از شمال افغانستان، در شرق بُست بود، که در آن جا سنت دیرپای خارجی‌گری و فعالیت‌های ضددولتی وجود داشت.
شورش وی، که در پیرامون سیستان و در 179 ق./ 96-795 م. یا احتمالاً در دو سال پس از آن آغاز شد، نه تنها برضد نمایندگان رسمی حکومت عباسی، بل که علیه فرقه‌های خارجی رقیب نیز متوجه بود. وی لقب «فرمان‌ده مؤمنان» را اختیار کرد و در سال 798 م. / 182 ق. نیروهای خلیفه را که تحت امر فرمان‌دار خراسان، علی بن عیسی بن ماهان، بودند، شکست داد. هرچند وی از تسخیر پایگاه‌های سنیان راست‌کیش و قدرت خلیفه، مانند شهرهای زرنگ و هرات و نیشابور درماند، اما هواداران حمزه شهرک بیهق را تاراج نمودند و در حومه‌ی شهر ایجاد وحشت کردند، و عمداً مأموران گردآوری مالیات را کشتند تا بدین شیوه مانع از جریان یافتن مالیات و عواید از شرق به بغداد شوند. بدین سان، جنبش حمزه ابعادی به آشکارا اجتماعی و نیز دینی داشت و مجالی را برای بروز خشم مردم در برابر استثمار حاکمان عباسی فراهم آورد. غارت‌گری‌های خراجی‌مسلکان هارون الرشید را به لشکرکشی علیه حمزه در 808 م./ 193 ق. مصمم ساخت و اینک متن‌هایی درباره‌ی تبادل نامه میان آن دو، اتمام حجت خلیفه با وی و پاسخ جسورانه و مغرورانه حمزه در دست است (تاریخ سیستان، ص 68-162).
هارون بدون به دست آوردن توفیقی در برابر شورشیان، سال بعد درگذشت و فعالیت‌های حمزه برای بیش از 20 سال یا تا زمان درگذشت او در جمادی الثانی 213 ق./ اگوست- سپتامبر 828 م. ادامه یافت؛ او برای سی سال شخصیت برجسته‌ی خارجی‌مسلکان شرق بود. *

*C.E. Basworth, s.v. “Hamza B. Azarak”, Encyclopaedia Iranica, vol. XI/6, 2003

------------------------------------------------------
+ نگاهی گذرا به مسأله‌ی قومیت‌ها در ایران (دکتر امیرحسین خنجی)

داریوش کیانی
نویسنده و پژوهشگر در حوزه تاریخ، ادیان و اساطیر ایران
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :