فرهنگ ایران باستان
نویسنده: داریوش کیانی - ۱۳۸٤/٢/٤

ظاهراً اهواز در دوران پیش از اسلام شهر آباد و رشد یافته‌ای بوده که یا با شهر Aginis ی که جغرافی‌نگاران یونانی بدان اشاره کرده‌اند مطابق بوده و یا با شهر Tareiana ای که در اسناد هخامنشی مورد اشاره قرار گرفته و جاده‌ی شاهی شوش به تخت جمشید و مرکز فارس، از آن جا و از روی پلی از قایق‌ها که بر روی رود کارون تعبیه شده بود، می‌گذشته است. یکی از فرمان‌دهان اسکندر به نام نئارخوس در پایان سفر دریایی حماسی خود از هند به انتهای خلیج فارس، ناوگان‌اش را بدین شهر رانده بود.
نام اهواز (جمعِ مکسر ”هوز“) به نام «خوزی» (در منابع یونانی ouxioi؛ در متون هخامنشی huja = ایلام)، که مردمان اصلی این ایالت بودند و نام خود را نیز بدین ایالت بخشیده‌اند (خوزستان) باز می‌گردد. ظاهراً زبان اختصاصی این مردم تا زمان ساسانیان بر جای بوده است.
جغرافی‌نگاران تازی درباره‌ی نام اصلی این شهر دچار آشفتگی‌اند. به نظر می‌رسد که بنیان‌گذار دودمان ساسانی، اردشیر یکم، این شهر را بازسازی کرد و آن را Hormoz-Ardashir بازنامید، نامی که در منابع عربی به صورت‌های گوناگونی ظاهر می‌شود. به نوشته‌ی مقدسی این پسر شاه، شاپور یکم بود که شهر را در دو سوی رود کارون بنا کرد، اما شاپور نام خدا را بر آن نهاد و ارشیر نام خود را. آن دو نام بعداً زیر نام هرمز-اردشیر یکی شدند، و به صورت «داراواشیر» مخفف شد. در جاهای دیگر، فردی این شهر را مرکزی تجاری، هوجستان- واچار (بازار خوزستان) خوانده، و دیگری آن را مقر فرمان‌دار و اشراف، و با شکل مخفف Hormoshir. هرمشیر در ضمن تهاجمات عرب در سده‌ی ا ق./ 7 م. ویران شد، اما نام «هوجستان واچار» را اعراب به صورت «سوق الاهواز» ترجمه کردند. پ. شوارتز حدس زده است که توضیحات و تعبیرات گوناگون موجود در منابع، تلاش‌هایی هستند برای توجیه عقلانی نام عمومی و رایج هرمشیر. در منابع سریانی مسیحی این منطقه، بر اساس نام خوزی، «بیث هوزایه» خوانده شده و از خود شهر اهواز با عنوان یک اسقف نشین، زیر نام‌های Hormozd Ardashir یا Hormezdshir یاد شده است.
آن گاه که اعراب، پس از تاخت و تاز در عراق، خوزستان را در اواخر دهه‌ی 630 م. تاراج کردند، فرمان‌ده اعراب عتبت بن غزوان نیمه‌ی اداری شهر اهواز را ویران کرد، اما نیمه‌ی تجاری آن را باقی نگاه داشت. فرمان‌ده سپاه ایران، هرمزان، از اهواز به شوشتر عقب نشینی کرد و پس از محاصره‌ای طولانی، در 21 ق./ 42-641 م. تسلیم سربازان عُمر شد. بعدها در همین سده، منطقه‌ی پیرامون اهواز صحنه‌ی عملیاتی شد که عثمان بن عبیدالله بن معمر علیه اعضای فرقه‌ی خارجی رهبری کرده بود، شد. جغرافی‌نگاران ذکر کرده‌اند که شهر اهواز در طی شورش «زَنج» در اواخر سده‌ی 3 ق./ 9 م.، که عراق فرودست و خوزستان را فراگرفته بود، به سختی آسیب دید. مقدسی اشاره می‌کند که شهر به سبب تصرف آن به دست فردی نقاب پوش (المبرقع)، که رهبر شورشیان بود، ویران گردید، و طبری در ذیل وقایع 261 ق./ 75-874 م. گزارش می‌کند که «زنج» اهواز را تصرف و تاراج کرد، مردم را به اسارت گرفت و خانه‌ها را آتش زد.*

*C.E. Basworth, “Ahvaz I. History”, Encyclopaedia Iranica, vol. I, 1985, pp. 688-89

داریوش کیانی
نویسنده و پژوهشگر در حوزه تاریخ، ادیان و اساطیر ایران
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :