فرهنگ ایران باستان
آرشیو وبلاگ
نویسنده: داریوش کیانی - ۱۳۸٤/۱/٢٠

استفاده از هفته‌ی هفت روزه، که ریشه‌ای میان‌رودانی دارد، با تقویم زرتشتی ایران پیش از اسلام سازگار نیست، چرا که این تقویم زرتشتی دوازده ماهِ سی روزه داشت که هر روز آن به ایزد معینی اختصاص داشت و بر اساس آن نام‌گذاری گردیده بود. با وجود این، نشانه‌ها و اشاره‌هایی مبنی بر شناخته بودن انگاره‌ی هفته در میان خردمندان ساسانی وجود دارد. چنان که در آن روزگار، هفت «آهنگ شاهانه» (خسروانی)، هر یک در روزی خاص از هفته سروده و خوانده می‌شده‌اند؛ و بازی تخته نرد با استفاده از طرحی که ساعات شبانه روز، هفت روز هفته و 12 ماه سال را بازمی‌نمود، ابداع شده بود. یقیناً یهودیان، مسیحیان، و مانویان ایران نیز از این شیوه‌ی روزشماری، به طور منظم در آیین‌ها و نظام گاهشماری خود استفاده می‌کردند. اسناد سغدی مانوی نام‌های کهن هفت روز هفته را که در دو نظام روزشماری اصلی به کار می‌رفته‌اند، گواهی کرده‌اند. نخستین نظام روزشماری، بر روز Shambedh (شمبذ) استوار بود و پنج روز بعدی پی آیند آن، که با شماره‌‌هایی حساب می‌شدند، با ewshambedh ایوشمبذ (”یک روز پس از شنبه“) آغاز می‌شد و با panj/zh shambedh پنج/ ‍ـژ شمبذ (”پنج روز پس از شنبه“) پایان می‌یافت. اما در این نظام روز جمعه با نام Adenag/ adhene (آدینگ/ آذینه) معین شده بود. این نظام تا به امروز به جای مانده است. نظام دوم روزشماری از طرح سیاره‌ای میان‌رودانی ِ نام‌گذاری هر روز هفته برپایه‌ی نام یک ایزد پشتیبان پی روی می‌کرد. اما غالباً رابطه‌ی میان روزهای هفته و نام ایرد پشتیبان با اصطلاح j/zhamnu ج‍/ ژمنو (”روز/ زمانِ“) نشان داده می‌شد. بدین ترتیب نام یک‌شنبه mir میر (”Mithra / Mehr یا خورشید“) و mehr j/zhamnu ”روز/ زمان مهر یا خورشید“ بود؛ دوشنبه maah j/zhamnu ”روز ماه“ بود؛ سه شنبه unxaan اونخان یا waashaghna واشغنه (از اوستایی verethraghna، در فارسی بهرام) ”روز بهرام (مارس، مریخ)“ بود؛ چهارشنبه tir ”روز تیر (مرکوری)“ بود؛ پنج شنبه ohrmazd j/zhamnu ”روز هرمزد (سیاره‌ی ژوپیتر)“ بود؛ نام جمعه Anaahid اناهید ”روز ناهید (ونوس)“ بود؛ و شنبه Kewaan j/zhamnu ”روز کیوان (سیاره‌ی ساتورن/ زحل)“ بود. در زمانی پیش از سده‌ی هشتم میلادی سغدی‌های مانوی این نظام هفته‌ی سیاره‌ای را در چین رواج دادند. ایغورها نیز هفته‌ی سیاره‌ای را به شکل mir (میر)، maax (ماخ)، waanxaan (وانخان)، tir (تیر)، urmuzd (اورموزد)، naxid (نخید)، و kiwan (کیون) از سغدی‌ها وام گرفتند.
اسلامْ سال قمری و هفته‌ی هفت روزه را در میان ایرانیان رسمی ساخت، و تأثیر هفته‌ی سیاره‌ای در متون اخترشناختی و اشعار ایرانی (به ویژه هفت پیکر نظامی) و حتا برخی رسالات شیعی تحقق یافت. طرح هفته‌ی سیاره‌ای، رابطه‌ی مستقیمی را میان خصلت‌های هفت سیاره، به عنوان حامیان ایزدی هفت روز هفته، با هفت اقلیم، هفت کشور، هفت فلز، و هفت رنگ، که گمان می‌رفت همه‌ی آن‌ها بر فعالیت‌ها و سرنوشت انسان تأثیر نیرومندی می‌نهادند، در نزد مردم مجسم ساخته بود.

داریوش کیانی
نویسنده و پژوهشگر در حوزه تاریخ، ادیان و اساطیر ایران
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :