فرهنگ ایران باستان
آرشیو وبلاگ
نویسنده: داریوش کیانی - ۱۳۸٤/۱/۱۱

مهم‌ترین جشن کردها، جشن نوروز است که در همه‌ی نقاط کردستان در نخستین روز اعتدال بهاری، یعنی در 21 مارچ برگزار می‌شود. این جشن ایرانی ماقبل اسلامی، که در ایران و سپس در امپراتوری اسلامی در نخستین سده‌های پس از برآمدن اسلام، برپا می‌شد، بی‌گمان از آیین‌های ملازم با فرارسیدن بهار سرچشمه گرفته، و در اعصار جدید این جشن مبدل به روز تعطیل ملی کردها گردیده است. به سبب پیشینه‌ی ماقبل اسلامی نوروز، این جشن پیوندی ضروری با باورها یا روی‌دادهای دینی اسلامی ندارد، و تلاش‌هایی که فقهای شیعی کُرد برای تغییر شکل دادن این جشن به جشن میلاد پیامبر یا امام علی انجام داده‌اند، ناموفق بوده است. جشن نوروز نشان دهنده‌ی گذار از سختی و فسردگی زمستان به گرمی و سرسبزی بهار است، زمانی که شبان کُرد می‌تواند سفر سالیانه‌اش را به چراگاه‌های کوهستانی شروع کند و کشاورز کُرد نیز می‌تواند کشت کردن زمین را بیاغازد، و فرصتی است برای انجام دادن سرگرمی‌هایی چون رقص و بازی و نیز تهیه‌ی غذاهای ویژه و شعرخوانی.
در کردستان، جشن نوروز از منطقه‌ای به منطقه‌ی دیگر تفاوت می‌کند. در شب سال نو در جنوب و شرق کردستان آتش‌های بزرگی برای نمادپردازی درگذشتن فصل تاریکی، زمستان، و درآمدن بهار، فصل روشنی، افروخته می‌شود. در این جا برپایی کاروان‌های شادی (کارناوال) هم‌چون رفتن خانه به خانه‌ی بچه‌ها برای گرد آوردن نبات و تخم‌مرغ‌های تزیین شده متداول است. در غرب و شمال کردستان آیین سال نو با نام تولدان (Tuldaan) شناخته می‌شود، که، با وجود این، گاهی یک ماه یا بیش‌تر، قبل از نوروز برگزار می‌گردد. در این زمان، در خانه‌ها دو چراغ افروخته و روشن نگاه داشته می‌شود با این امید که مردی مقدس، خضر الیاس (یا خضر نبی، که در بیش‌تر افسانه‌های اسلامی پیامبری بدون کتاب دانسته می‌شود)، از خانواده دیدار خواهد کرد و خوشبختی و طول عمر اعضای آن را فراهم خواهد آورد. در برخی نواحی، رفت و آمد شبانه‌ی خضر با نهادن اثر سم اسب او بر روی یک نان شیرینی، که به ویژه برای این مناسب پخته شده، نشان داده می‌شود. با این حال، در جاهای دیگر باور بر آن است که عایشه یا فاطمه از خانه دیدار می‌کند و آن را با نهادن اثر دست خود بر روی کیک مخصوص جشن، به نام سمنی، که سپس با دوستان و همسایگان تقسیم می‌گردد، متبرک می‌سازد.
هم‌چنین ویژگی دیگر آیین سال نو، گزینش «امیر دروغین» است. در مهاباد، مردم از میان خود [به طور نمایشی] امیری را برای فرمان‌روایی بر ایشان به مدت سه روز برمی‌گزینند. در طی این مدت وی (امیر) دست به کارهای افراطی می‌زند و وعده‌های خیال‌آمیزی در مورد زندگی طولانی و ثروت به «فرمان‌برداران‌اش» می‌دهد، و در نهایت، به شیوه‌ای شوخی‌وار، به عوض کارهای خود، مجرم و بزهکار شناخته شده و محکوم می‌گردد. کاروان‌های شاد مشابهی در سلیمانیه، مرکز فرهنگی کردها در عراق، حفظ شده است. در برخی نقاط ترکیه و ماوراء قفقاز، این رسم به شکل گزینش یک «پاشای دروغین» درآمده است، حال آن که در میان کردهای آذربایجان در دهه‌های 1920 و 1930، انتخاب یک «زن شاه» برای یک روز در نزد زنان مرسوم بود که به صورت وسیله‌ای برای مطالبه‌ی حقوق زنان در جامعه‌ای که مردان بر آن تسلط داشتند، درآمده بود. کردها در مهاباد و جاهای دیگر بازی «میر میرن» را افزوده‌اند، که در آن، امیر دروغین با وجود همه‌ی مسخرگی‌های دلقک دربارش، از خنده منع شده، و سرانجام تنبیه گردیده و از تخت سلطنت‌اش رانده می‌شود. گزینش امیری دروغین صرفاً یک سرگرمی نبود، بل که دارای دلالت‌های سیاسی، و نیز، ‌چونان اعتراضی علیه فرمان‌روایی تجاوزکارانه‌ی امیران واقعی بود.

* K. Hitchins, “Festivals V. Kurdish”, in Encyclopaedia Iranica, vol. IX/5, 1999

داریوش کیانی
نویسنده و پژوهشگر در حوزه تاریخ، ادیان و اساطیر ایران
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :