فرهنگ ایران باستان
آرشیو وبلاگ
نویسنده: داریوش کیانی - ۱۳۸۳/۱٢/٢۱

«آزاد» (شکل کهن‌تر: آزات) عنوان یک طبقه‌ی اشرافی ایرانی است. این واژه‌ی از ریشه‌ی –zan ”زاده شدن“ اشتقاق یافته و در اصل به معنای ”زاده شده (در طایفه)“ و، توسعاً به معنای ”رها“ (free) و ”شریف و نجیب“ (noble) است.
تقسیم و بخش‌بندی جامعه‌ای ایرانی به چهار گروه ممتاز، مقدم بر ظهور ساسانیان است، و آنان این سنت را پارت‌ها به میراث برده بودند؛ با وجود این، پیش‌نهاد آرتور کریستنسن مبنی بر این که اصطلاح «آزاد» به فاتحان آریایی‌ای باز می‌گردد که این عنوان را برای متمایز ساختن خود از جمعیت بومی اختیار کرده بودند، قابل بحث است. این تقسیم چهارگانه‌ی اشراف در سنگ‌نبشته‌هایی از دوران ساسانی گواهی می‌شود، که نشان می‌دهند در روزگار ساسانیان «آزاد» چهارمین و واپسین درجه‌ی اشرافی را تشکیل می‌داده است. بر این طبقه، طبقات «شهریاران» (”شاهان“ یا ”اعضای دودمان پادشاهی“)، «ویسپوهران» wispuhran (”شاه‌زادگان دارای خون شاهی، اعضای خاندان‌های بزرگ“)، و «وزرگان» wuzurgan (”بزرگان“) مقدم بودند.
گواهی‌های موجود اصطلاح «آزاد» در سنگ‌نبشته‌های ساسانی، بدین ترتیب است: سنگ‌نبشته‌ای دو زبانه (پارسی میانه و پارتی) از شاپور یکم در حاجی آباد فارس و سنگ‌نبشته‌ی نرسه‌ی یکم در پایکولی کردستان. در سنگ‌نبشته‌ی پایکولی، که به یادبود برتخت نشینی نرسه‌ی یکم در 293 م. ساخته و نگاشته شده بود، آزادان چندین بار همراه با دیگر طبقات اشرافی یاد گردیده‌اند. در سنگ‌نبشته‌ی پارسی میانه‌ی شاپور دوم در مشکین شهر آذربایجان، تنها از شهریاران، بزرگان، و آزادان یاد می‌شود.
در یک پوست‌نوشته‌ی به دست آمده از دورااُروپوس، مورخ به 121م.، گفته می‌شود که سپه‌سالار مانسوس (Manesus)، پسر فرهاد، با درجه‌ی Batesa به [طبقه‌ی] eleutheroi ”آزاد“ (احتمالاً مترادف یونانی واژه‌ی آزاد ایرانی) تعلق داشت. این گفته نشان می‌دهد که در آن زمان طبقه‌ی آزادان دربرگیرنده‌ی اعضای اشرافیت بلندپایه بوده است.
به نوشته‌ی نویسندگان کلاسیک و ارمنی، هم در زمان پارتیان و هم ساسانیان، یک هنگ سواره از میان آزادان برگزیده می‌شد. فلاویوس یوزفوس می‌گوید که در زمان حمله به یهودیه در 40 پ.م.، ‌هنگی مرکب از eleuthroi تحت فرمان شاه‌زاده پاکور، پسر ارد دوم بود. گزارش یوستین (41/2) وضوح کم‌تری دارد؛ وی‌ می‌گوید که در میان پنجاه هزار سوارکار پارتی مقابله کننده با ارتش مارک آنتونی (36 پ.م.)، تنها چهارصد تن liberi ”آزاد“ بودند. می‌دانیم که در روزگار ساسانیان جان‌پاس‌های شاهی در دربار شاپور دوم اساساً متشکل از «سپاهی از مردان آزاد» بودند. نویسندگان ارمنی برای مشخص کردن این هنگ‌های مردان آزاد، از اصطلاحات azatagund، aztakoyt، و azatazawr استفاده کرده‌اند.
به نظر می‌رسد که در ایران ساسانی، دست کم در سده‌های آخر، آزادان مشتمل بر «شهریگان» ”سران مناطق“ و «دهگانان» ”سران روستاها“ بودند. نویسندگان تازی‌نویس گاهی برای معرفی این طبقه از اصطلاح «بنو الاحرار» یا «احرار» استفاده می‌کنند.
در ارمنستان اشکانی اصطلاح azatk’ (حالت جمع) به طورکلی معرف اشرافیت میانه و فرودین، در مقابل naxarark’، که استان‌داران و اربابان بزرگ بودند، شد. azatk’ (آزادان) ارمنستان نیز نقش و سهمی در روی‌دادهای کلان کشور، مثلاً در گزینش مطران، داشتند. اما در جایی دیگر، azatk’ با shinakank’ (از واژه‌ی پارتی shenakaan*)، یعنی طبقه‌ی فرودین روستایی ده‌نشین، برابر شده‌اند.
بیرون از ایران خاص، در سغد نیز آزادان را به صورت یک طبقه‌ی ممتاز می‌توان یافت.*

* M.L. Chaumont, “Azad I. in Ancient Iran”, in Encyclopaedia Iranica, vol. 3, 1989, pp. 169-170

داریوش کیانی
نویسنده و پژوهشگر در حوزه تاریخ، ادیان و اساطیر ایران
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :