فرهنگ ایران باستان
آرشیو وبلاگ
نویسنده: داریوش کیانی - ۱۳۸٢/٢/٩

در هزاره‌ی سوم پیش از میلاد، قومی بزرگ متعلق به نژاد سفید شمالی (Nordic) که اعضای آن ویژگی‌ها و مشخصه‌های زبانی و فرهنگی و اجتماعی و دینی مشترک و یگانه‌ای داشتند، در سرزمین‌های وسیع دشت‌های جنوب روسیه، نواحی شرقی و فرودست رود Dniepr ، شمال قفقاز و غرب اورال می‌زیستند. این قوم بزرگ که اینک آن را به نام «هندواروپاییان» می‌شناسیم، در سده‌های بعد، به تدریج دست به مهاجرت‌های گسترده‌ای زده و بخش‌های بزرگی از سرزمین‌های آسیا و اروپا را به دست آوردند [گیرشمن، ص 9 و 4 ـ 52؛ بهار (1352)، ص هفده؛ بهار (1376)، ص6 ـ 385؛ فروشی، ص پنج].
طبیعی است که اقوام هندواروپایی پس از مهاجرت و پراکندگی، به تدریج و به سبب اوضاع ویژه‌ی زیستگاهی خود و پیوند با اقوام بومی، دچار تغییر و تحول در آیین‌ها و فرهنگ و مشخصه‌های اصیل خود شده باشند؛ اما این دگرگونی‌ها و تحول‌ها هرگز بدان حد نبوده است که بتواند ریشه‌ها و میراث اصیل هندواروپایی آنان را یکسره محو و نابود کند. اما آن میراث مشترک اقوام هندواروپایی که بیش از موارد و عناصر دیگر از آسیب و اثرات طبیعی و تاریخی در امان مانده و هنوز نشانه‌هایی برجسته از دوران وحدت و یک‌پارچگی نخستین اقوام هندواروپایی را در خود محفوظ داشته است، «زبان» است. زبان‌های کهن و نویی که ملل مختلف متعلق به تبار هندواروپایی به آن سخن گفته و یا می‌گویند، نه تنها دارای ساختار دستوری همانندی است، بل که حاوی انبوهی از واژگان مشترک و مشابه است که تفاوت میان آن‌ها گاه در حد کم یا زیاد بودن یک حرف یا یک صوت است.
پژوهش‌گران و زبان‌شناسان در طول یک سده‌ی اخیر، با اتکا به پیوستگی و همانندی زبان‌های ملل هندواروپایی تبار، موفق به بازسازی زبان اصیل هندواروپایی (یعنی زبان اصلی و نخستین قوم هندواروپایی پیش از جدایی و پراکندگی) شده‌اند.
شاخه‌های عمده‌ی خانواده‌ی زبان‌های هندواروپایی در غرب عبارت است از زبان‌های: ژرمنی، سلتیک، یونانی، بالتو ـ اسلاویک، ارمنی و آلبانیایی که هر کدام دارای زیر شاخه‌های جداگانه‌ای است.
شعب اصلی خانواده‌ی زبان‌های هندواروپایی در شرق عبارت است از زبان‌های : هندوایرانی، تخاری (در آسیای میانه) و آناتولیایی. زبان‌های ایرانی کهن شامل زبان‌های اوستایی و پارسی باستان می‌باشد و زبان‌های ایرانی میانه و نو شامل زبان‌های پارتی، پهلوی، سغدی، خوارزمی، بلخی، ختنی، استی (Oseti)، فارسی، کردی، بلوچی، تاجیک، پشتو و… است. زبان‌های کهن هندی شامل زبان‌های سنسکریت و پراکریت می‌باشد و زبان‌های آناتولیایی زبان‌‌های هیتی، لیدیه، لیکیه، فریژیه و… را در برمی‌گیرد [میراث ایران، ص 319؛ http://iranianlanguages.com/indo-european.htm].
در میان کل زبان‌های هندواروپایی، زبان‌های اوستایی و سنسکریت جزء کهن‌ترین اعضای این خانواده‌اند.
برای مقایسه‌ی زبان‌های ایرانی با زبان‌های اروپایی به منظور شناسایی و نمودن واژگان مشترک و مشابه، به ویژه زبان‌ اوستایی معیاری مهم است چرا که به لحاظ قدمت و اصالت، از دیگر زبان‌های ایرانی پیشین‌تر و برتر است. بر این اساس، در ادامه‌ی این مطلب، به برخی همانندهای بسیار نزدیک زبان‌ اوستایی با زبان انگلیسی اشاره می‌شود. زبان فارسی با وجود آن که یکی از جوان‌ترین اعضای خانواده‌ی زبان‌های هندواروپایی است و به تحقیق، ساییده‌ترین و پیراسته‌ترین عضو این گروه است (مانند واژه‌ی اوستایی Khshathra که در زبان فارسی مبدل به «شاه» شده؛ و یا واژه‌ی اوستایی Khvarenah که در فارسی تبدیل به «فر» گردیده است و چنین حدی از روند سایش و چکیدگی، در میان دیگر زبان‌های نو هندواروپایی، بی‌نظیر است) و در برابر زبان‌های بومی و بیگانه نیز بسیار نرمش‌پذیر بوده است، اما هنوز شمار زیادی از واژگان اصیل و مشترک با دیگر زبان‌های هندواروپایی در آن موجود و قابل مشاهده است:
* انگلیسی: Now = اوستایی: Nu = فارسی: کنون، اکنون
* انگلیسی: Father = اوستایی: Patar = فارسی: پدر
* انگلیسی: Mother = اوستایی: Matar = فارسی: مادر
* انگلیسی: Doughter = اوستایی: Dugedar = فارسی: دختر
* انگلیسی: Brother = اوستایی: Bratar = فارسی: برادر
* انگلیسی: ‍Path = اوستایی: Pathan = فارسی: راه
* انگلیسی: Preis = اوستایی: Pereska = فارسی: بها
* انگلیسی: Name = اوستایی: Naman = فارسی: نام
* انگلیسی: Inter = اوستایی: Antare = فارسی: اندر
* انگلیسی: Star = اوستایی: Star = فارسی: ستاره
* انگلیسی: Thou = اوستایی: Tum = فارسی: تو
* انگلیسی: Three = اوستایی: ‏Thri = فارسی: سه
* انگلیسی: Devil = اوستایی: Daeva = فارسی: دیو
* انگلیسی: Cow = اوستایی: Gao = فارسی: گاو
* انگلیسی: He = اوستایی: He = فارسی: او
* انگلیسی: Ice = اوستایی: Isi = فارسی: یخ
* انگلیسی: Jinni = اوستایی: Jaini = فارسی: جن
* انگلیسی: Not = اوستایی: Noit = فارسی: نه
* انگلیسی: Upper = اوستایی: Upara = فارسی: ابَر
* انگلیسی: Immortal = اوستایی: Ameretat = فارسی: امرداد، مرداد (بی‌مرگ)
* انگلیسی: Fresh = اوستایی: Frasha = فارسی: تازه


ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
کتاب‌نامه:
ـ بهار، مهرداد (1376): «پژوهشی در اساطیر ایران»، انتشارات آگه
ـ بهار، مهرداد (1352): «اساطیر ایران»، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران
ـ فروشی، بهرام: «ایران‌ویج»، انتشارات دانشگاه تهران، 1374
ـ گیرشمن، رومن: «تاریخ ایران از آغاز تا اسلام»، ترجمه‌ی محمود بهفروزی، انتشارات جامی، 1379
ـ «میراث ایران»: زیرنظر ا.ج. آربری، ترجمه‌ی احمد بیرشک و دیگران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1346



******

عنوان مقاله‌ی ویژه‌ی هفته‌ی آینده: معمای بردیا

داریوش کیانی
نویسنده و پژوهشگر در حوزه تاریخ، ادیان و اساطیر ایران
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :