فرهنگ ایران باستان
آرشیو وبلاگ
نویسنده: داریوش کیانی - ۱۳۸۳/٩/۱٠

انگاره‌های مربوط به عناصر طبیعی در دین مانی‏، دقیقاً آموزه‌های ثنوی، و به طور غیر مستقیم، انگاره‌های اقتباسی این دین را باز می‌تاباند. در آموزه‌های مانی عناصر طبیعی به دو دسته‌ی مخالف تقسیم می‌شوند: گروهی که متعلق به جهان نور (کون منیر) هستند و دسته‌ای که از آن پادشاه تاریکی (کون مظلم) اند. کشور یا بهشت روشنی (جنان نور)، نامخلوق و جاودانه است و از پنج عنصر روشنی تشکیل یافته است: اثیر (یا زفیر، پارسی میانه fraawahr، پارتی ardaaw frawardin، عربی: نسیم)؛ باد (پارسی میانه و پارتی waad، عربی: ریح)؛ نور (پارسی میانه و پارتی roshn)؛ آب؛ و آتش (پارسی میانه و پارتی aadur؛ عربی: نار). این عناصر جایگاه خدای نیک، پدر بزرگی (زروان) و پنج امهرسپند مانوی (پارتی panj roshn) هستند. پسران یا زره‌های انسان نخستین، اُهرمزدبغ، نیز در این عناصر ساکن‌اند. اهرمزدبغ از پسران خویش برای نبرد با شاه‌زاده‌ی تاریکی، اهریمن، بهره برد اما در پی پیکاری شوم، نبرد را باخت.
دوزخ تاریکی، که بر آن دیو (demon) فرمان می‌راند، از پنج قلم‌رو تشکیل یافته است که هر یک از آن‌ها از یکی از عناصر تاریکی ساخته شده‌اند. آن‌ها یا به صورت همتاهای تاریک عناصر روشنی، مانند اثیر تاریک، باد تاریک، و جز آن، یا به صورت عناصری پلید شناخته می‌شوند: دود (عربی: ضباب)، حریق، سموم، زهر، تاریکی.
بهشت روشنی با "جو نور" احاطه شده و از پنج نیروی ذهنی تشکیل یافته است: خرد (پارتی baam)، دانش (پارتی manohmed)، هوش (پارتی osh)، اندیشه (پارتی andeshishn)، تفکر (پارتی parmaanag). این نیروها خود هستی پدر بزرگی، گوهر روح، و اندام‌های "خرد بزرگ" ایزدی را نیز تشکیل می‌دهند. از آن جا که معنای این اصطلاحات یاد شده در زبان‌های گوناگون کاملاً مطابق با یک‌دیگر نیست، دانشمندان در تعبیر و تفسیر آن‌ها دچار چند دستگی‌اند.
مطابق اسطوره‌ی آفرینش مانوی، روح زنده (مهر ایزد)، انسان نخستین، اُهرمزدبغ، را از ورطه‌ی دوزخ نجات داد. سپس به نیروهای تاریکی تاخت و آن‌ها را شکست داد و جهان مادی را از لاشه‌ی دیوانی که کشته بود به وجود آورد و هشت زمین را از بدن آنان و ده آسمان را از پوست آنان پدید آورد. او خورشید و ماه را از نورهای آلوده نشده و ستارگان را از نور تا حدی آلوده شده ساخت. بدین ترتیب، ایزدی از سرزمین روشنی (روح زنده، مهرایزد) از ماده (هیولی)، که برابر با تاریکی و شرارت است، و اعراض و پدیدارهای جوهره‌ی جهان مادی، برای آفرینش جهان مادی، که در نفس خود حاوی شرارت است، استفاده ‌کرد. سپهرهای دنیوی، در این مفهوم کیهان‌زایانه (cosmogonical) مادی هستند، اما آب و هوا غیر مادی‌اند. برخلاف دین زرتشت، عناصر طبیعی در دین مانی تجلیات ذاتی ایزدی نیستند، بل که نامخلوق، و بنیان‌های ازلی روشنی و تاریکی هستند. این عناصر، با بنیان‌های کیهان‌زایانه‌ای دین‌هایی که کیش مانی از آن‌ها ملهم شده است، مطابق نیستند. *

* M. Shaki, s.v. "Elements II", in Encyclopaedia Iranica, vol. VIII/4, 1998

داریوش کیانی
نویسنده و پژوهشگر در حوزه تاریخ، ادیان و اساطیر ایران
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :